พจนานุกรมบาลีไทย

คำย่อ: ปุ.=ปุงลิงค์, นปุ.=นปุงสกลิงค์, อิต.=อิตถีลิงค์, ค.=คุณนาม, อุป.=อุปสัค, นิ.=นิบาต, อา.=กิริยาอาขยาต, กิต.=กิริยากิตก์.

ศัพท์ หมวด ความหมาย วิเคราะห์ศัพท์ สันสกฤต
ครุฬ ปุ. สัตว์ปีก

ครุฑ พญานกที่เป็นพาหนะของพระนารายณ์, นกกระไน ก็แปล.

วิ. ครํ วิสํ หนฺตีติ ครุโฬ. คร+หว จาเค, ณ ปัจ ร การสฺส รุ แปลง ร เป็น รุ. หสฺส ฬตตํ แปลง ห เป็น ฬ
ครุ ภารํ ลาตีติ ครุโฬ. ครุ+ลา อาทาเน, อ ปัจ. ลสฺส ฬตฺตํ แปลง ล เป็น ฬ.

 ครุฑ
นกุล ปุ. สัตว์บก

พังพอน

วิ. นตฺถิ กุลํ เอตสฺส สปฺเปสูติ นกุโล. น+กุล. สปฺเป นาเสตีติ วา นกุโล, นกฺกฺ นาสเน, อุโล, กฺโลโป. ใน วิ. ใช้ นสฺ ธาตุแทน.

 นกุล
นกฺก ปุ. สัตว์

จระเข้, เต่า.

วิ. น กมตีติ นกฺโก. นปุพฺโพ กมฺ คติยํ, กฺวิ. ลบที่สุดธาตุ ซ้อน กฺ คง น ไว้ไม่แปลง หรือตั้ง นกฺกฺ นาสเน, อ.

 นกฺร
นกฺข ปุ.

การไป, การดำเนินไป, ความเป็นไป. นกฺขฺ คติยํ, อ. ความเกี่ยวเนื่อง, ความสัมพันธ์. นกฺขฺ สมฺพนฺเธ, อ.
นกฺขตฺต นปุ. ดารา.

ดาว, ดวงดาว, ดาวฤกษ์, ฤกษ์, นักษัตร (ดาวฤกษ์ มี 27 กลุ่ม), งานนักขัตตฤกษ์.

วิ. ปุนปฺปุนํ อุทยโต น ขียเตติ นกฺขตฺตํ. นปุพฺโพ, ขี ขเย. โต. แปลง อี เป็น อ แปลง ต เป็น ตฺต ซ้อน กฺ. อตฺตโน คมนฏฺฐานํ น ขรติ น วินาเสตีติ วา นกฺขตฺตํ. ขรฺ ขเย. นกฺขตีติ วา นกฺขตฺตํ. นกฺข คติยํ, โต. เอตโต อิโต จาติ วิสมคติยา อคนฺตฺวา อตฺตโน วีถิยา ว คมเนน นกฺขนํ คมนํ ตายตีติ วา นกฺขตฺตํ. ตา เต วา ปาลเน.

 นกฺษตฺร
นกฺขตฺตปถ ปุ.

ทางแห่งนักษัตร, คลองแห่งนักษัตร, อากาศ.
นกฺขตฺตราช ปุ.

นักขัตตราช ชื่อของพระจันทร์ชื่อ 1 ใน 14 ชื่อ, พระจันทร์, ดวงจันทร์, เดือน.
นกฺขตฺตวิชฺชา อิต.

ความรู้เรื่องดวงดาว, วิชาดูดาว, วิชาดูฤกษ์ยาม, วิชาดูดาวฤกษ์.
นกฺขน นปุ.

การไป, การดำเนินไป, ความเป็นไป. นกฺขฺ คติยํ, อ. ความเกี่ยวเนื่อง, ความสัมพันธ์. นกฺขฺ สมฺพนฺเธ, อ.
นข
ปุ.
นปุ.
 อวัยวะ

เล็บ (ทั้งเล็บมือเล็บเท้า), เดือยไก่.

วิ. นตฺถิ ขํ อินฺทฺริย์ เอตฺถาติ นโข (ไม่มีความรู้สึก).

 นข
นขทารณ ปุ.

นกผู้มีเล็บเป็นเครื่องทำลายสัตว์อื่น, นกผู้ทำลายสัตว์อื่นด้วยเล็บ, เหยี่ยว ชื่อนกจำพวกหนึ่งมีหลายชนิด มีเล็บยาวและคม โฉบสัตว์ที่เล็กกว่ากินเป็นอาหาร.
นขร ปุ.

เล็บมือ, นขระ ชื่อผักหอมชนิดหนึ่ง.
นขลิขิต นปุ.

การขีดด้วยเล็บ, การเขียนด้วยเล็บ, การเขียนทำเหมือนรูปเล็บ, นขลิขิต. ไทยใช้ นขลิต เป็นชื่อของเครื่องหมายรูปดังนี้ ( ) เรียกว่า วงเล็บเปิดวงเล็บปิด.
นขสิขา อิต. อวัยวะ

ปลายเล็บ.
นขเลขา อิต.

การขีดด้วยเล็บ, การเขียนด้วยเล็บ, รอยเล็บ, การเขียนที่เล็บ, การทาเล็บ.
นค ปุ. ต้นไม้

ต้นไม้, ภูเขา,  แปลว่า ปราสาท ก็มี. ลงนิคคหิตอาคมเป็น นงฺค บ้าง.

วิ. น คจฺฉตีติ นโค. นปุพฺโพ, คมฺ คติยํ, กฺวิ, สฺาสทฺทตฺตา น อตฺตํ (ไม่แปลง น เป็น อ). รูปฯ 570.

 นค
นคช ปุ. สัตว์บก

ชนเกิดที่ภูเขา, คนชาวเขา, ชาวเขา, สัตว์เกิดที่ภูเขา, ช้าง.

นค+ชนฺ ลบ นฺ
นคร ค.

ผู้มีปราสาท.

วิ. นโค อสฺส อตฺถีติ นคโร. ร ปัจ. ตทัสสัตถิตัท.
นคร นปุ. สถานที่

เมือง. เมืองหลวง, กรุง, พารา, เมืองใหญ่, นคร, นครา.

วิ. นคา ปาสาทโย อสฺส สนฺตีติ นครํ. (ที่มี นคะคือปราสาทเป็นต้น) นํ สมฺปนฺนํ ฆรํ เอตฺถาติ นครํ (ที่มีเรือนสมบูรณ์). แปลง ฆ เป็น ค.
นครทฺวารปาลก ปุ. บุคคล

คนผู้รักษาซึ่งประตูแห่งพระนคร, ยามรักษาประตูพระนคร.