บาลีดิค.com

(นปุ.) {เวท. นกฺษตฺร การสร้างรูปแบบสมุหนาม จาก นหฺติหฺ และ นกฺตา = Gr. Lat. nox, Goth. nahts, E. inght = ท้องฟ้ายามราตรี, นักษัตร ซึ่งตรงข้ามกับพระ- อาทิตย์ : อาทิจฺโจ ตปตํ มุขํ วิ.1/246} ดาวหรือกลุ่มดาว, การอยู่ใกล้กันของพระจันทร์กับกลุ่มดาวต่าง ๆ (นักษัตรโยค), ดาวฤกษ์ หรือกลุ่มดาวของจักรราศีของพระจันทร์, เรียกเป็นชื่อ ของเดือนต่าง ๆ และเป็นตัวกำหนดของการทำนายหรือส่วนที่ กำหนดการสังเกตเกี่ยวกับโหราศาสตร์และดาราศาสตร์; นอก จากนี้หมายถึงการฉลองในวันขึ้นเดือนใหม่, รวมถึงการรื่นเริง หรืองานฉลองเนื่องในโอกาสใด ๆ ก็ตาม. - จำนวนของหมู่ ดาวฤกษ์ ยอมรับกันว่ามี 27 หมู่, ชื่อต่าง ๆ ที่ให้ไว้ใน สัน. เหมือนกับใน บา. นอกจากมีต่างกัน 2 ชื่อ (อสฺสยุช แทน อศฺวินี, สตภิสช แทน ศตตารก). ระบุไว้ใน อภิธา.58-60 ดังต่อไปนี้ : อสฺสยุช {สัน. อศฺวินี}, ภรณี, กตฺติกา, โรหิณี, มคสิรํ {สัน. มฺฤคศีรฺษ}, อทฺทา {สัน. อารฺทฺรา}, ปุนพฺพสุ, ผุสฺส {สัน. ปุษฺย}, อสิเลสา, มฆา, ปุพฺพ-ผคฺคุนี {สัน. ปูรฺว-ผลฺคุนี}, อุตฺตรํ, หตฺถ, จิตฺตา {สัน. ไฉตฺร}, สาติ {สฺวาตี}, วิสาขา, อนุราธา, เชฏฺฐา, มูลํ, ปุพฺพ- อาสาฬฺห {อําษาฒ}, อุตฺตรํ, สวณ, อนิฏฺฐา, สติภิสช {ศตตารก}, ปุพฺพ-ภทฺทปทา, อุตฺตรํ, เรวตี. - และ ยัง ชี้แจงให้ทราบอีกว่าใน นิทเทส กล่าวไว้ 28 นักษัตร แทน 27 (มหา.นิ.382 ; อฏฺฐวีสติ นกฺขตฺตานิ), ที่ขัดแย้งกันนี้อาจ อธิบายไว้ว่า มีนักษัตรหนึ่ง (คือ Orion) มีสองชื่อ, กล่าวคือ มฺฤคศีรฺษ และ อคฺรหยนี (ดู Plunkett, Ancient Calendars ฯลฯ น.227). - ดวงดาวเหล่านี้บางดวงมีชื่อคุ้นหู และสำคัญ กว่าดวงอื่น ๆ, และถูกเอ่ยถึงมากกว่า, เช่น อาสาฬฺห (อาสาฬฺหิํ) ชา.1/50 และ อุตฺตราสาฬฺห ชา.1/63,82; กตฺติกา และ โรหิณี สุตฺ.นิ.อ.456. - นกฺขตฺตํ อาทิสติ ทำนายจากดวงดาว, ผูกดวงชะตา มหา.นิ.382 ; โอโลเกติ อ่าน ดวงดาว, ตรวจดูหมู่ดาว ชา.1/108,253; โฆเสติ ประกาศ (ตะโกน) เดือนใหม่ (เทียบ Lat. calandae จาก calare ร้องเรียกหรือตะโกน), และในการที่ทำเช่นนั้นก็เป็นการประกาศ นักขัตฤกษ์ที่จะทำการฉลอง ชา.1/250 ; นํ ฆุฏฺฐํ ชา.1/50, 433; สงฺฆุฏฺฐํ เปต.อ.73; โฆสิตํ วิมาน.อ.31; กีฬติ ฉลอง งานนักขัตฤกษ์ ชา.1/50,250; วิมาน.อ.63; ธ.อ.1/393 (เทียบ กีฬา ข้างหน้า). นํ โอสิตํ เสร็จงานรื่นเริง ชา. 1/433. - นกฺขตฺต (เอก.) หมู่ดาว, กลุ่มดาว สุตฺ.นิ.927 ; (สมุหนาม) ดาวต่าง ๆ วิมาน.81 1 (จนฺโท น - ปริวาริโต). นกฺขตฺตานิ (พหุ.) ดาวต่าง ๆ ; นกฺขตฺตานํ มุขํ จนฺโท (พระ- จันทร์เด่นที่สุดในบรรดาดาวทั้งหลาย) เถรี. 143 ; วิ.1/246 = สุตฺ.นิ.569 (แต่เทียบที่อธิบายไว้ใน สุตฺ.นิ.อ.456 ; จนฺทโยค- วเสน "อชฺช กตฺติกา, อชฺช โรหิณี" ติ ปญฺญาณโต อาโลกกาณโต โสมฺมภาวโต จ นกฺขตฺตานํ มุขํ จนฺโท ติ วุตฺโต) ; ที.1/10 (นกฺขตฺตานํ ปถคมนํ และ อุปฺปถ-คมนํ ทาง โคจรที่ถูกหรือผิด, คือดำเนินไปตามทางตรง ๆ หรือมีการออก นอกทาง): 2/259; 3/85,90; องฺ.4/86; เถรี.143 (นกฺขตฺตานิ นมสฺสนฺตา พาลา). - กีฬน = กีฬา ธ.อ.3/461; - กีฬา การฉลองนักขัตฤกษ์, การเล่นรื่นเริง, การหยุดพักผ่อนในวันเทศกาล ชา.1/50; เถร.อ.137; วิมาน.อ.109. - คฺคาห ผู้จับดาว (โดยราหู : ดู คาห), การหายไปของดาวฤกษ์ (การผ่านไป ?) ที.1/10 (อธิบายไว้ใน ที.อ.1/95 เป็น นกฺขตฺตสฺส องฺคารกาทิ- คหสมาโยค): - ปถ "ทางแห่งดวงดาว", คือ ท้องฟ้าในยาม ราตรี ธ.208; - ปท กลุ่มดาว วิ.2/217 ; - ปาฐก โหร, หมอดู, ผู้ทำนาย มหา.นิ.382 : - ปีฬน การตกหรือบดบัง ของดวงดาว (เป็นสัญลักษณ์แห่งความตายตามการผูกดวงชะตา ตามดวงตาว) ธ.อ.1/166; - มาลา ดาวเป็นวงกลมเหมือนพวง มาลัย วิมาน.อ.167. - โยค การพบกันของดาวฤกษ์, กลุ่ม ดาวตามความหมายของการผูกดวงชะตา ชา.1/82,253; ธ.อ. 1/174 (+ติถิ-กรณ); คํ โอโลเกติ ตรวจดูดวงดาว ธ.อ. 1/166 คํ อุคฺคณฺหาติ อย่างเดียวกัน เปต.3/5 4. - ราชา เจ้าแห่งนักษัตร (คือพระจันทร์) ชา.3/348. (nt.) [Ved. naksatra collect. formation from naktih & nakta = Gr. ... Lat, nox, Goth. nahts, E. nitht=the nightly sky, the heavenly bodies of thenight, as opposed to the Sun : adicco tapatan mukhan Vin I.246] the stars or constellations, a conjunction of the moon with diff. constellations, a lunar mansion or the constellations of the lunar zodiac, figuring also as Names of months & determinant factors of horoscopic and other astrological observation ; further a celebra- tion of the beginning of a new month, hence any knd of festival or festivity. --- The recognised number of such lunar mansions is 27, the names of which as given in Sk. sources are the same in Pali, with the exception of 2 variations (Assayuja for Asvini, Satabhisaja for Satataraka). Enumd at Abhp. 58-60 as follows : Assayuja [Sk. Asvini] Bharani, Kattika, Rohini, Maga- siran [Sk. Mrgasirsa] Adda [Sk. Ardra], Punabbasu, Phussa [Sk. Pusya], Asilesa, Magha, Pubba-phagguni [Sk. Purva-phalguni). Uttara, Hattha, Citta [Sk. Chaitra], Sati [Svati], Visakha, Anuradha, Jettha, Mulan, Pubb-asalha [asadha], Uttar, Savana, Dhanit- tha, Satabhisaja [Satataraka], Pubba-bhaddapada, Uttara, Revati. --- It is to be pointed out that the Niddesa speaks of 28 N. instead of 27 (NdI 382 : attha- visati nakkhattani), a discrepancy which may be accounted by the fact that one N. (the Orion) bore 2 names, viz. Mrgasirsa & Agrahayani (see Plunkett, Ancienl Calendars etc. p. 227 sq.). --- Some of these Ns. are more familiar & important than others, & are mentioned more frequently, e.g. Asatha (Asalha (Asalhi) J I.50 & UttarasaIha J I.63, 82 ; Kattika & Rohini SnA 456. --- nakkhattan adisati to augur from the stars, to set the horoscope NdI 382 ; oloketi to read the stars, to scan the constellations J I.I08, 253 ; ghoseti to pro- claim (shout out) the new omonth (cp. Lat. calandae fr. calae to call out, scil. mensem), and thereby announce the festivity to be celebrated J I.250 ; n. ghutthan J I.50, 433 ; sanghutthan PvA 73 ; ghositan VvA 3I ; kilati to celebrate a (nakkhatta-) festival J I.50, 2.50 ; VvA 63 ; DhA I.393 (cp. kila below). n. ositan the festival at an end J I.433. --- nakkhatta. (sg.) a con- stellation Sn 927 ; collect. the stars Vv 8II (cando n- parivarito). nakkhattani (pl.) the stars : nakkhatta- nan mukhan chando (the moon is the most prominent of the lights of night) Th 2.I43 ; Vin I.246 = Sn 569 (but cp. expl. at SnA 456 : candayogavasena "ajja kattika, ajja Rohini" ti pannanato alokakaranato sommabha- vato ca nakkhattanan mukhan cando ti vutto) ; D I.I0 (nakkhattanan pathagamanan & uppatha-gamanan a right or wrong course, i.e. a straight ascension or deviation of the stars or planets) ; II.259 ; III.85, 90 ; A IV.86 ; Th 2, I43 (nakkhattani namassanta bala). -kllana=kila DhA III.46I ; -kila the celebration of a festival, making merry, taking a holiday J I.50 ; ThA 137 ; VvA I09 ; -ggaha the seizure of a star (by a demon : see gaha), the disappearance of a planet (transit ?) D I.I0 (expl. at DA I.95 as nakkhattasa angarakadi-gahasam- ayoga) ; -patha "the course of the stars," i.e. the nocturnal sky Dh 208 ; -pada a constellation Vin II.2I7 ; -pathaka an astrologer, soothsayer, augur NdI 382 ; -pilana the failing or obscuration of a star (as a sign of death in horoscopy) DhA I.I66 ; --- mala a garland of stars VvA I67 ; -yoga a conjunction of the planets, a constellation in its meaning for the horoscope J I.82 253 ; DhA I.I74 (+tithhi-karana);  oloketi to set the horoscope DhA I.I66, n ugganhati id. Pv III.54. -raja the king of the makkhattas (i.e. the moon) J III.348.